Instytut Archeologii i Etnologii PAN Muzeum Archeologiczne w Krakowie Uniwersytet Jagielloński

Ratownicze badania archeologiczne na inwestycjach budowlanychwiększa mapa

O nas

Krakowski Zespół do Badań Autostrad jest spółką jawną założoną w roku 1996 na podstawie porozumienia między Instytutem Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, Muzeum Archeologicznym w Krakowie i Uniwersytetem Jagiellońskim w celu przeprowadzenia archeologicznych badań wykopaliskowych na trasie autostrady A4 w województwie małopolskim. W ciągu kilkunastu lat działalności Zespół na podstawie umów zawartych z Generalną Dyrekcją Dróg Krajowych i Autostrad a wcześniej z Agencją Budowy Autostrad przeprowadził badania na ponad 170 stanowiskach archeologicznych eksplorując obszar o łącznej powierzchni ponad 200 hektarów. Wynikiem tych badań jest pozyskanie kapitalnych, niezwykle istotnych poznawczo materiałów wielkiej wagi źródeł do najstarszych dziejów regionu, mających też znaczenie środkowoeuropejskie. Są one przez Zespół opracowywane na bieżąco i publikowane w serii Via Archaeologica.

Już dziś w środowiskach polskich archeologów wyrażane są powszechnie opinie, że reprezentowana przez nich dyscyplina badań, zmieni w znacznym stopniu swoje oblicze po wielkim epizodzie „badań autostradowych”. Tak potocznie nazywa się ratownicze prace wykopaliskowe, prowadzone na ogromną skalę głównie na trasach budowy autostrad, ale też na innych, tzw. „liniowych” inwestycjach, jak np. modernizacje dróg, budowy obwodnic, itp. Są one realizowane zgodnie z zasadami ochrony i ratowania archeologicznego dziedzictwa kulturowego, rozumianego jako wspólne dobro europejskiego dorobku cywilizacyjnego1. Ta szansa, a równocześnie wielkie wyzwanie organizacyjne i merytoryczne, pojawiła się wraz z następującym w Polsce – po przełomie politycznym – skoku cywilizacyjnym, którego istotnym elementem jest m.in. modernizacja, a w zasadzie stworzenie nowej infrastruktury komunikacyjnej kraju. Zgodnie obowiązującymi w Polsce zasadami prawnymi2 obowiązek finansowania archeologicznych prac wykopaliskowych spoczywa w tym wypadku na inwestorze.

Przewidywane i oczekiwane w archeologii zmiany, wyrażą się przy tym – zgodnie z powszechnym oczekiwaniem – nie tylko skalą badań i zwykłym przyrostem liczby znalezisk archeologicznych; źródeł o pradziejach, średniowieczu, czy nawet czasach nowożytnych naszego kraju. W grę wchodzi tu również – a może nawet przede wszystkim – szeroki wachlarz nieznanych wcześniej doświadczeń metodycznych oraz ujawnienie się nowych perspektyw metodologicznych i refleksji merytorycznej, służącej lepszemu zrozumieniu i wyjaśnieniu odległej przeszłości.

aSkala i tempo prac rozpoczętych w związku z budową autostrady A4 na terenie województwa małopolskiego w latach 90-tych ubiegłego wieku, wymagały stworzenia nowych standardów metodycznych i przyjęcia odpowiednich rozwiązań organizacyjnych3. Tereny, przez które ma przebiegać autostrada, szczególnie na wschód od Krakowa aż po rzekę Rabę, należą do szczególnie bogatych w znaleziska archeologiczne. W trakcie przygotowawczych prac inwentaryzacyjnych obejmujących kwerendy archiwalne, analizę zdjęć lotniczych, powierzchniową prospekcję terenową i wykopaliska sondażowe, w pasie 300 m wzdłuż osi planowanej autostrady, od zachodniej granicy dawnego województwa krakowskiego aż po Tarnów, wykryto ponad 170 stanowisk archeologicznych, tj. miejsc gdzie stwierdzono występowanie znalezisk na powierzchni lub obiektów archeologicznych ukrytych pod powierzchnią terenu. Wiadomo też było, iż szczególnie w rejonach występowania żyznych gleb, przedmiotem badań będą wielkie kompleksy stanowisk potwierdzające intensywne osadnictwo pradziejowe, z ogromnym nagromadzeniem obiektów zabytkowych i znalezisk ruchomych.

Wykopy badawcze na trasie autostrady A4 (Wieliczka-Bochnia) w Brzeziu, fot. A. GolańskiNie ulegało więc wątpliwości, że wyzwaniom tym nie podoła w pojedynkę żadna z działających w środowisku krakowskim instytucji archeologicznych. Oczywiste też było, iż wysiłek ten – w sposób w pełni odpowiedzialny i satysfakcjonujący merytorycznie – mogą podjąć tylko duże instytucje, dysponujące przede wszystkim odpowiednim potencjałem intelektualnym, szerokim zapleczem kadrowym i technicznym, zdolne nie tylko do zrealizowania w oczekiwanym tempie badań terenowych, ale i merytorycznego opracowania wyników badań i wprowadzenia ich do krajowego i międzynarodowego obiegu naukowego. Istotnym czynnikiem potencjału wykonawczego były też możliwości bezpiecznego przechowania, zgodnie z zasadami muzealnymi, uzyskanych w trakcie badań licznych zespołów zabytków, które w wyniku wykopalisk stają się istotnym elementem narodowej i europejskiej „skarbnicy” dóbr kultury o wielkim potencjale poznawczym i ekspozycyjnym.

  1. Idee te zostały zawarte w: „Europejskiej Konwencji o ochronie dziedzictwa archeologicznego” (poprawionej), sporządzonej w La Valetta dnia 16 stycznia 1992 r. (Dz. U. z dnia 9 października 1996 r.).
  2. Zgodnie z „Ustawą o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami” z dnia 23 lipca 2003 r. (Dz. U. Nr 162, poz. 1568), art. 31.1.: „Osoba fizyczna lub jednostka organizacyjna, która zamierza finansować roboty budowlane przy zabytku nieruchomym wpisanym do rejestru lub objętym ochroną konserwatorską na podstawie ustaleń miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, jest obowiązana pokryć koszty badań archeologicznych oraz ich dokumentacji, jeżeli przeprowadzenie tych badań jest niezbędne dla ochrony zabytków archeologicznych”.
  3. Podstawy prawne kreowania programu budowy autostrad w Polsce stworzyła uchwalona przez sejm 27 października 1994 r., ustawa „o autostradach płatnych”, zakładająca budowę sieci autostrad o łącznej długości 2300 km. Organizacyjna strona przedsięwzięcia znalazła się w gestii utworzonej wówczas Agencji Budowy i Eksploatacji Autostrad.

Strony: 1 2 3 4